Turgay ÖZBEK
  Güncelleme: 30-03-2021 20:07:00   18-03-2021 16:09:00

Vanbery'nin Günlükleri

Okuduğum kitabın adı “Osmanlı'da İngiliz Casus Arminius Vambery'nin (Reşid Efendi) Günlükleri (1862-….)”. "Ünlü Macar asıllı bilim insanı Prof. Hermann Arminius Vambery kılığını, adını ve dinini değiştirerek [1858 yılında, 26 yaşında iken] İstanbul'a geldi, sahte bir kimlikle Reşid Efendi adıyla ve derviş kıyafetiyle … Osmanlı payitahtında dört … yıl geçirdi. … Ardından … o devirdeki adı Türkistan olan [Rus Çarlığı hakimiyetine girmiş Türk hanlıklarının bulunduğu] Orta Asya'ya yola çıktı. … 1862-1865 tarihleri arasında dört yılı bulan akıl almaz yolculuğun…" sonrasında İngiliz Coğrafya Cemiyeti'nden almış olduğu görevi tamamlamış olarak Londra'ya dönüp önce raporunu sonra anılarını kaleme aldı. O dönemde Hindistan ve Afganistan'ı hakimiyeti altında bulunduran İngiltere'nin Türkistan'a yoğun ilgisi vardı.

Anıları özetleyip Türkçe'ye çeviren kıdemli tarihçi Cemal Kutay'ın sözleriyle, "Aslına sadık kalsaydım ciltler tutardı." Kitap 141 sayfa ve iki bölüm: İlk bölüm, anıların özeti; esas olarak Tahran-Semerkand arası yolculuğu kronolojik olarak kapsıyor. "Günlükten Önemli Notlar" başlıklı ikinci bölümde ise gezginin çeşitli konulardaki izlenimleri özetlenmiş. Kitabın ilk baskısı 2013 yılında Acar Bilgi Merkezi Yayınları tarafından yapılmış. ISBN 978-605-5171-03-2. İlave baskıları yapılmamış olmalı ki, piyasada zor bulunuyor.

Reşid Efendi, 1862 Mayıs'ında cebinde Osmanlı pasaportu ve konağında dört yıl misafir edildiği Şuray-ı Devlet azası Sadık Rıfat Paşa'nın Tahran Büyükelçisi Haydar Efendi'ye hitaben yazdığı tavsiye mektubu olarak İstanbul'dan ayrıldı.

"… Tahran ufukta gözüktü. … girdiğimiz kapının adı Bab-ı Nev (Yeni Kapı) idi. Sağdan soldan karmaşık geçen yerli ve ecnebi mallarla dolu, balyalarla arpa ve saman yüklü deve ve esterler (katırlar) arasından yol bulabilmekte sıkıntı çekiyorduk. … kervandaki arkadaşlarımdan burada ayrılacaktım. … Sefaret-i Osmaniye'ye gidiyordum. …Sefir Haydar Efendi, bana, sefaretin … misafirhane kısmında kalabileceğimi söyledi. … hemen kabul ettim. … Sonbahar yaklaşmıştı. kışın, Türkistan'a geçebilmenin imkansızlığını biliyordum. … Bu sebeple, Hac mevsiminin sonunda, memleketleri olan Orta Asya'ya dönmek üzere Tahran'dan geçecek olan binlerce Türk-Moğul-Tatar hacılarından, kendi meşrebime uyabilecek ve beraberinde tehlikesizce seyahat edebileceğim kimseler beklemeye, aramaya başladım. … Vakit çok geçmeden, emelime kavuştum."

Reşid Efendi, 1863 senesi Mart'ında, Kaşgar ülkesi içindeki Aksu şehrinin valisinin imamı olan Hacı Bilal ile birlikte yirmi kişilik bir kervanla Tahran'dan ayrılıp kuzey doğuya/Hazar kıyısına, Mazenderan eyaletinin merkezi olan Sarı şehrine doğru yola çıkarlar. Oradan gemiyle önce Aşur Adasına, oradan da Türkmen sahil kasabası olan Gümüştepe'ye geçerler. Kafilenin arada Rus kontrolundan geçtiği Aşur Adası, "Rusya Çarlığı'nın Orta Asya'da ele geçirdiği toprakların Güney bitim noktasıdır. [Çevredeki Türkmen] oymakları da para ile, değerli hediyelerle kendilerine bağlamışlar. Burada neft (gazyağı) nakletmek için bir de iskele yapılmış."

Reşid Efendi, Gümüştepe'de Türkmenlerin reisi Han Çan tarafından ağırlandıktan sonra tekrar yola koyulur. Seksen develik bir kafileyle zorlu Rikistan çölünü aşar ve Hiyve şehrine varır. "… Tahran Sefiri Haydar Efendi Hazretleri'nin bana bir tavsiye mektubu verdiği ve aslen Osmanlı olup, tarikat pirlerinin hayatı üzerine dini tetkikler yapmak için on sene evvel gelip Hiyve'ye yerleşen Şükrullah Bey'i ziyaret etmek istedim. … yerleştiği Mehmet Emin Han Medresesi'ne gittim."

Şükrüllah Beyin aracılığıyla, Reşid Efendi Hiyve Hanının huzuruna çıkar. "Han'ın kapısı önünde dört mızraklı, ayrıca dört taberdar [baltalı], dört mabeyinci bekliyordu. Mabeyincilerden birisi yüksek sesle benim ismimi: «- İstanbul'lu Derviş Hacı Reşid Efendi…» diye söyledi. Taberdarlardan birisi, Hint kumaşından büyük perdeyi aralayarak eli göğsünde içeri girdi, Han'a arz etti. Biraz sonra perde aralandı ve benim iki koltuğuma giren iki mabeyinci delaletiyle Hiyve Hanı Seyyid Mehmet Han'ın huzuruna girdim. … Benden İstanbul ahvalini, Padişah Hazretleri'nin sıhhatini ve Osmanlı Devletinin şevketini sual etti. İzahat verdim, sonra izin verdi, huzurundan ayrıldım." Reşid Efendinin gözlemlerine göre, Harzem bölgesi halkının "bir kısmı siyah başlı İran esirleridir. Türkmenler bunlara Acem demektedir. Halkın diğer bir kısmı, bu yerlerin Türkmenlerle beraber sakinleri olan Med'lerdir. Bunlar, İranlılaşmış sarışın Türklerdir. Bunlara Hiyve'de Sart, Buhara'da Tacik adı verilmektedir. … Halkın bir kısmı da Kırgız Kazaklarıdır. … en kalabalık olan uruk [boy], Özbeklerdir. Hiyve sokaklarında gördüğüm Özbeklerin kıyafeti sarık şeklinde tüylü bir kalpak, tabanı kaim güderi çizme, uzun bir gömlektir. Bir müddet sonra ben de bu rahat elbiseyi giydim."

Daha sonra Reşid Efendi, Hankah ve Şaruhan güzergâhından Buhara'ya varmak üzere yola çıkar. Hankah surları içinde "bir kalenderhane vardı. Kapının önünde çömelmiş iki derviş afyon yutuyorlardı. … Ruslar, her tarafta, afyon kullanılmasını kolaylaştırırlarmış ve hatta aldıklarından çok ucuz fiyatla satarlarmış."

Buhara Hanlığı sınırındaki Hak-i Emir Köyünde "gümrük memurları bizi sıkı bir muayeneden geçirdiler. Duyduk ki, aslen Alman olan iki seyyah, sahte kıyafetle ve isimle buradan geçerken yakalanmışlar ve akıbetlerinin ne olduğu bilinemiyormuş."

"İslam aleminin büyük merkezlerinden biri olan Buhara'yı Şerif şehrine Mezar Kapısı adı verilen kale geçidinden girdik. … Buhara'da iki yüz kadar cami, seksen kadar medrese vardı. Buhara'da, dünyanın hemen hemen bütün Müslüman diyarlarından gelmiş beş binden fazla talebe okuyordu."

"Buhara'daki onbeş günüm sonunda Semerkand'a harekete karar verdim. … Merkebimi satarak, iki tekerlekli Hokand arabalarıyla yola çıktık. … Hacı Bilal yanımdaydılar. … Beşinci gün, Hıtay ve Kıpçık oymaklarının yaşadığı sık ormanlık bölgeden geçerek Semerkand kapılarına geldik."

Semerkand sonrası artık dönüş zamanı gelmiştir. Tahran - İstanbul - Köstence üzerinden memleketi Peşte'ye döner. Londra sonrası anılarını kaleme alır.

Vambery'nin yolculuğunun duyulması üzerine benzerlerini önlemek için Ruslar Türkistan'da çok sıkı önlemler alır; Sultan Abdülaziz'in talep üzerine Hiyve Hanlığına yolladığı "Askeri Islah Heyeti'nden dokuz … Osmanlı zabitinden ancak biri Kaşgar'a sığınarak Çin'i aşıp yurduna geri gelebildi."

"Vambery Orta Asya yolculuğundan sağ olarak döndükten sonra Macarların Türklerle aynı ırktan olduğunu ispat yolunda büyük gayret gösterdi." 1910'da "Şehzadebaşı'ndaki Fevziye Kıraathanesi'ni dolduran Türk Ocakçılara bilmedikleri anavatanlarını anlattı." Prof. Hermann Arminius Vambery, nam-ı diğer Reşid Efendi, 1913 yılında Peşte'de vefat etti.

 

  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Beşiktaş 31 21 6 4 66 31 67 +35
2 Fenerbahçe 32 19 7 6 56 32 63 +24
3 Galatasaray 32 19 8 5 62 31 62 +31
4 Trabzonspor 33 16 7 10 40 31 58 +9
5 Gaziantep FK 31 13 7 11 46 34 50 +12
6 Alanyaspor 32 14 11 7 49 34 49 +15
7 Hatayspor 32 14 11 7 53 40 49 +13
8 Fatih Karagümrük 33 13 10 10 48 39 49 +9
9 Sivasspor 32 11 7 14 44 38 47 +6
10 Göztepe 33 12 11 10 49 44 46 +5
11 Konyaspor 32 10 12 10 39 40 40 -1
12 Antalyaspor 32 8 9 15 31 41 39 -10
13 Çaykur Rizespor 32 8 12 12 36 49 36 -13
14 Kasımpaşa 32 9 15 8 35 48 35 -13
15 Yeni Malatyaspor 31 7 12 12 39 45 33 -6
16 MKE Ankaragücü 31 9 16 6 37 50 33 -13
17 Başakşehir FK 32 8 15 9 35 51 33 -16
18 Kayserispor 31 8 14 9 24 40 33 -16
19 Gençlerbirliği 31 8 16 7 29 53 31 -24
20 BB Erzurumspor 32 6 16 10 30 52 28 -22
21 Denizlispor 31 6 17 8 27 52 26 -25
Takım O G M B A Y P AV
1 Giresunspor 29 18 5 6 47 20 60 +27
2 Samsunspor 29 16 4 9 45 26 57 +19
3 Adana Demirspor 29 16 6 7 50 26 55 +24
4 Altay 29 17 10 2 55 31 53 +24
5 Altınordu 29 15 7 7 49 41 52 +8
6 İstanbulspor 29 15 8 6 51 31 51 +20
7 Ankara Keçiörengücü 29 14 8 7 39 23 49 +16
8 Tuzlaspor 29 12 12 5 37 43 41 -6
9 Bursaspor 28 12 12 4 46 44 40 +2
10 Bandırmaspor 29 11 12 6 37 37 39 0
11 Ümraniyespor 28 10 10 8 33 36 38 -3
12 Boluspor 29 10 14 5 30 32 35 -2
13 Balıkesirspor 29 8 13 8 30 41 32 -11
14 Adanaspor 28 8 13 7 37 41 31 -4
15 Menemenspor 29 6 11 12 32 47 30 -15
16 Akhisarspor 29 7 18 4 31 51 25 -20
17 Ankaraspor 28 4 17 7 22 47 19 -25
18 Eskişehirspor 29 1 20 8 19 73 8 -54
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 33 24 2 7 71 21 79 +50
2 Kırşehir Belediyespor 33 18 7 8 46 25 62 +21
3 Sakaryaspor 33 16 5 12 57 32 60 +25
4 Kırklarelispor 33 16 5 12 52 28 60 +24
5 Van Spor 33 18 9 6 52 29 60 +23
6 Bodrumspor 33 17 9 7 70 41 58 +29
7 Etimesgut Belediyespor 33 16 10 7 53 27 55 +26
8 Turgutluspor 33 15 14 4 42 50 49 -8
9 Tarsus İdman Yurdu 33 13 11 9 51 43 48 +8
10 Serik Belediyespor 33 12 9 12 45 41 48 +4
11 Karacabey Belediyespor 33 13 12 8 46 37 47 +9
12 Pendikspor 33 12 16 5 50 45 41 +5
13 Pazarspor 33 12 16 5 52 55 41 -3
14 Bayburt Özel İdare Spor 33 12 17 4 42 53 40 -11
15 1922 Konyaspor 33 10 15 8 41 42 38 -1
16 Sivas Belediyespor 33 8 12 13 43 43 37 0
17 Kastamonuspor 33 7 14 12 27 46 33 -19
18 Elazığspor 33 8 20 5 43 74 26 -31
19 Mamak FK 33 6 21 6 28 95 24 -67
20 Kardemir Karabükspor 33 1 30 2 11 95 2 -84
Takım O G M B A Y P AV
1 Diyarbekirspor 26 18 2 6 37 15 60 +22
2 1928 Bucaspor 26 17 2 7 49 16 58 +33
3 Yeşilyurt Belediyespor 26 15 7 4 42 21 49 +21
4 Ofspor 26 12 5 9 38 28 45 +10
5 Arnavutköy Belediye 26 12 7 7 37 27 43 +10
6 Belediye Derincespor 26 10 6 10 36 22 40 +14
7 Artvin Hopaspor 26 9 9 8 35 35 35 0
8 Edirnespor 26 9 9 8 30 30 35 0
9 Fatsa Belediyespor 26 9 9 8 20 23 35 -3
10 Kızılcabölükspor 26 7 10 9 25 29 30 -4
11 1877 Alemdağspor 26 8 13 5 33 43 29 -10
12 Nevşehir Belediyespor 26 7 13 6 25 27 27 -2
13 Çankaya FK 26 7 15 4 20 43 25 -23
14 Payasspor 26 5 13 8 27 43 23 -16
15 Antalya Kemerspor 26 5 15 6 21 43 21 -22
16 Manisaspor 26 1 16 9 18 48 12 -30
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 11/04/2021 BB Erzurumspor vs Beşiktaş
 12/04/2021 Kasımpaşa vs Yeni Malatyaspor
 12/04/2021 Alanyaspor vs Denizlispor
 12/04/2021 Fenerbahçe vs Gaziantep FK
 16/04/2021 Gençlerbirliği vs Sivasspor
 16/04/2021 Konyaspor vs Kayserispor
 16/04/2021 Antalyaspor vs Çaykur Rizespor
 16/04/2021 Beşiktaş vs MKE Ankaragücü
 17/04/2021 Denizlispor vs BB Erzurumspor
 17/04/2021 Trabzonspor vs Hatayspor
 18/04/2021 Gaziantep FK - Kasımpaşa Gaziantep FK ligde evindeki son 5 maçında hiç kaybetmedi  Gaziantep FK yenilmez
 18/04/2021 Gaziantep FK - Kasımpaşa Kasımpaşa ligde deplasmandaki son 7 maçında hiç kazanamadı  Gaziantep FK yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 11/04/2021 Adanaspor vs Ankaraspor
 13/04/2021 Tuzlaspor vs Eskişehirspor
 13/04/2021 Altınordu vs Adana Demirspor
 13/04/2021 Giresunspor vs Ankara Keçiörengücü
 14/04/2021 Menemenspor vs Samsunspor
 14/04/2021 Adanaspor vs Akhisarspor
 14/04/2021 Balıkesirspor vs İstanbulspor
 15/04/2021 Boluspor vs Ümraniyespor
 15/04/2021 Ankaraspor vs Altay
 17/04/2021 Adana Demirspor - Giresunspor Adana Demirspor ligdeki son 7 maçında hiç kaybetmedi  Adana Demirspor yenilmez
 18/04/2021 Eskişehirspor - Balıkesirspor Eskişehirspor ligdeki son 7 maçında hiç kazanamadı  Balıkesirspor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 15/04/2021 Bayburt Özel İdare Spor vs Karacabey Belediyespor
 15/04/2021 1922 Konyaspor vs Eyüpspor
 15/04/2021 Elazığspor vs Bodrumspor
 15/04/2021 Etimesgut Belediyespor vs Kırklarelispor
 15/04/2021 Kardemir Karabükspor vs Pazarspor
 15/04/2021 Kastamonuspor vs Tarsus İdman Yurdu
 15/04/2021 Pendikspor vs Kırşehir Belediyespor
 15/04/2021 Serik Belediyespor vs Sakaryaspor
 15/04/2021 Sivas Belediyespor vs Mamak FK
 15/04/2021 Turgutluspor vs Van Spor
 15/04/2021 Kardemir Karabükspor - Pazarspor Kardemir Karabükspor ligde evindeki son 16 maçında hiç kazanamadı  Pazarspor yenilmez
 15/04/2021 Pendikspor - Kırşehir Belediyespor Kırşehir Belediyespor ligdeki son 7 maçında hiç kaybetmedi  Kırşehir Belediyespor yenilmez
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 14/04/2021 Fatsa Belediyespor vs Manisaspor
 14/04/2021 Antalya Kemerspor vs Belediye Derincespor
 14/04/2021 Çankaya FK vs 1928 Bucaspor
 14/04/2021 Edirnespor vs Arnavutköy Belediye
 14/04/2021 Kızılcabölükspor vs Artvin Hopaspor
 14/04/2021 Nevşehir Belediyespor vs Payasspor
 14/04/2021 Ofspor vs Diyarbekirspor
 14/04/2021 Yeşilyurt Belediyespor vs 1877 Alemdağspor
 14/04/2021 Kızılcabölükspor - Artvin Hopaspor Kızılcabölükspor ligde evindeki son 11 maçında hiç kazanamadı  Artvin Hopaspor yenilmez
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
ŞANS OYUNLARI
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI