ilansitesi.net
Turgay ÖZBEK - DÜNYA HALİ
  03-12-2021 16:27:00

Rus Seyyahın Gözünden Buhara, 1794

            Okuduğum kitabın adı Türkistan'ın Keşif Çağı - Rus Seyyah Burnaşev'in Gözünden Buhara. 2019 yılında Kronik Kitap tarafından basılmış, 119 sayfa, ISBN: 978-605-7635-23-5. Yazar Murat Özkan, halen Ordu Üniversitesi Tarih Bölümünde Dr. Araştırma Görevlisi. Rusça ve İngilizce bilen yazarın, başta Türkistan hanlıkları olmak üzere Rus askeri tarihi ve Türkistan'ın sosyal yaşamı üzerinde yayınlanmış makaleleri mevcuttur.

            Kitabı oluşturan ana belge, Rus devleti tarafından bölgeye gönderilen maden mühendisi Burnaşev'in 1794-1795 yıllarında yaptığı seyahatin, 1818 yılında Sibirskiy Vestnik adlı gazetede beş bölüm halinde yayınlanan seyahat notları.Kitabın ekindeki dokuz adet fotoğraf, bir başka gezgin olan Ole Olufsen'in kitabından.

            Kitabın Buhara Hanlığı ve Çarlık Rusya başlıklıilk bölümünde, seyahatin hangi jeopolitik ortamda gerçekleştiği anlatılıyor. XVI. yüzyılda Rusların Kazan ve Astrahan'ı ele geçirmesi ile sınırları Ural Dağlarının Batısı ile Hazar Denizinin Kuzeyine dayanan Moskova Prensliği, Rusya'ya evriliyor. Ve Türklerin bin yıldır İdil dediği nehrin adı Volga oluyor. Buna karşın Osmanlı İmparatorluğu, Kırım Hanlığı ile birlikte Hazar Denizinin kuzey kıyısındaki Astrahan'ı 1568-1570 yılları arasında muhasara altına alıyor; Don-Volga arası kanal kazımına başlanıyor ki Osmanlı donanması Hazar Denizi'ne inebilsin. Kırım Hanlığının yan çizmesi ile muhasara başarısız oluyor, üçte biri kazılmış kanal natamam kalıyor. (Kanalı, Ruslar 400 yıl sonra 1952'de gerçekleştiriyor.) Dünya gücü olma ihtirası edinen Rusya'ya, "sıcak denizler"e inmek için üç yol görüyor. Baltıklar; ama İsveç'i aşamıyor. Akdeniz; asırlarca denemesine rağmen Rusya Osmanlı'yı aşamıyor: 1710 Prut Savaşını kaybediyor, 1853 Kırım Harbinde karşısında Osmanlı'nın yanında İngiliz ve Fransız'ı buluyor, 1877 Harbinde İstanbul'un kapılarına kadar gelmiş iken Avrupalıların baskısıyla geri dönüyor. "Sıcak denizler"e inmenin son yolu ise Hazar Denizi'nin Doğusundan. Türkistan denen bu bölge zengin doğal kaynaklara (verimli topraklara ve madenlere) sahip ve kalabalık nüfusuRus endüstriyel ürünleri için potansiyel pazar. Avrupa sömürge çağında Afrika'yı nasıl görmüşse, Rusya da Türkistan'ı öyle görüyor. XVIII. yüzyılın başlarında düzenlenen iki askeri harekâtın hezimetle sonuçlanması üzerine, Rusya bölgeye XIX. yüzyılın ortalarına kadar bir daha askeri harekât düzenlemiyor. Bu yüz yıllık ara dönem Rusların Türkistan'ı öğrenme/anlama dönemi; elçi, tüccar, seyyah gibi kisveler altında yüzlerce görevliyi bölgeye yollayıp raporlar hazırlatmışlar. Burnaşev de bunlardan biri.

            İkinci bölüm, Türkistan'ı Keşif ve Buhara'ya Seyahat. Burnaşev'in Orenburg'tan başlayıp, büyük Kazak steplerinden ve Kızılkum Çölü'nden geçen yolculuğu bu bölümde anlatılıyor. "12 Ekim 1794'te Orenburg hattını takip eden heyet, Troitsk Kalesi'ne kadar Kozak birlikleri ve Kırgız Aksakalı Eman-karı refakatçiliğinde yol aldı. … Heyet 30 Kasım'da, Taşkentli Karabay, iki yeni yolbaşçı Kırgız Yansakal ve Rüstembay, sekiz kişilik Kazan Tatarı ile mal yüklü seksen deveden müteşekkil kervanla tekrar yola koyuldu. … 25 Ocak 1795'te, … Buhara Hanlığı'nın başkenti Buhara'yı gördüler. … Rus hudutlarından yola çıkan seyyahlar, Buhara'ya kadar … 1.650 verst yol kat ettiler (1 verst = 1.6 Km). … Buhara'ya giriş yapan seyyahlar, şehirde uzunca bir süre, tam anlamıyla göz hapsinde tutuldular." Burnaşev'in yolculuğu yaklaşık bir yıl sürüyor; gidiş bir buçuk ay, dönüş bir buçuk ay, altı ay kadar da Buhara'da kalıyor ve gözlemliyor, öğreniyor.

            Son bölüm, Burnaşev ve Seyyahların Buhara Tasvirleri. Burnaşev'in, diğer seyahatnamelerden de alıntılarla zenginleştirilen, gözlem ve izlenimlerini bu bölümde: Buhara'nın tarihi, sınırları, iklimi ve bitki örtüsü, nehirleri. Demografik yapısı; etnisite, din ve dil. İdari ve askeri yapısı. Ekonomik hayat; ticaret, madencilik, ziraat, hayvancılık, askeri teçhizat üretimi. Buhara'da gündelik hayat; dini ve sivil eğitim, düğünler ve evlilik, giyim-kuşam, yemekler, hastalıklar, meskenler, hamamlar, kervansaraylar, pazarlar ve köle ticareti, dilenciler, ölüm-defin. Burnaşev'in bu derece detaylı ve derinlemesine hazırladığı rapor, onu gönderenlerin beklentilerini fazlasıyla karşılamış olmalı ki aynı amaçla beş yıl sonra bu defa Taşkent'e yollanmış. Bu ikinci sefer sonrası da emekliliğine kadar hep üst düzey bürokratik makamlarda yer almış.

            Daha önce, sizlerle, yine bölgeyi aynı zamanlarda derviş kisvesi altında dolaşan İngiliz ajanı Vambery'nin seyahatnamesini paylaşmıştım, daha niceleri var. Sömürgeleştirme asırlarında emperyal güçlerin iştahını kabartan Türkistan'ın, emperyal işgaller sürecinde bile birbiriyle kavga etmekten vaz geçmeyen hanlıkları sonunda Batı'dan Rusya'nın ve Doğu'dan Çin'in hakimiyetine giriyor. İngiltere de Hindistan/Afganistan üzerinden Güney'den Türkistan'ın sınırlarına dayanıyor. Bu kitap, Rusya'nın çöküşü sonrası bile halâ iflâh olmayan bu bölgenin tarihinden, iki asır öncesinden ilginç bir kesit sunuyor.

  YAZARIN DİĞER YAZILARI
PUAN DURUMU
Takım O G M B A Y P AV
1 Trabzonspor 38 23 3 12 69 36 81 +33
2 Fenerbahçe 38 21 7 10 73 38 73 +35
3 Konyaspor 38 20 10 8 66 45 68 +21
4 Başakşehir FK 38 19 11 8 56 36 65 +20
5 Alanyaspor 38 19 12 7 67 58 64 +9
6 Beşiktaş 38 15 9 14 56 48 59 +8
7 Antalyaspor 38 16 11 11 54 47 59 +7
8 Fatih Karagümrük 38 16 13 9 47 52 57 -5
9 Adana Demirspor 38 15 13 10 60 47 55 +13
10 Sivasspor 38 14 12 12 52 50 54 +2
11 Kasımpaşa 38 15 15 8 67 57 53 +10
12 Hatayspor 38 15 15 8 56 60 53 -4
13 Galatasaray 38 14 14 10 51 53 52 -2
14 Kayserispor 38 12 15 11 54 61 47 -7
15 Gaziantep FK 38 12 16 10 48 56 46 -8
16 Giresunspor 38 12 17 9 41 47 45 -6
17 Çaykur Rizespor 38 10 22 6 44 71 36 -27
18 Altay 38 9 22 7 39 57 34 -18
19 Göztepe 38 7 24 7 40 77 28 -37
20 Yeni Malatyaspor 38 5 28 5 27 71 20 -44
Takım O G M B A Y P AV
1 MKE Ankaragücü 36 21 8 7 56 31 70 +25
2 Ümraniyespor 36 21 8 7 64 37 70 +27
3 Bandırmaspor 36 19 12 5 56 34 62 +22
4 İstanbulspor 36 17 10 9 57 40 60 +17
5 BB Erzurumspor 36 16 10 10 55 44 58 +11
6 Eyüpspor 36 15 9 12 56 44 57 +12
7 Samsunspor 36 13 11 12 54 46 51 +8
8 Boluspor 36 14 14 8 42 44 50 -2
9 Manisa FK 36 14 15 7 45 44 49 +1
10 Tuzlaspor 36 13 13 10 45 44 49 +1
11 Denizlispor 36 14 15 7 46 50 49 -4
12 Keçiörengücü 36 13 14 9 45 47 48 -2
13 Gençlerbirliği 36 14 16 6 44 54 48 -10
14 Adanaspor 36 12 15 9 40 44 45 -4
15 Altınordu 36 14 19 3 45 62 45 -17
16 Kocaelispor 36 12 16 8 40 49 44 -9
17 Bursaspor 36 12 16 8 43 53 44 -10
18 Menemenspor 36 8 14 14 42 57 38 -15
19 Balıkesirspor 36 3 30 3 26 77 12 -51
Takım O G M B A Y P AV
1 Eyüpspor 38 28 2 8 82 25 92 +57
2 Sakaryaspor 38 21 5 12 74 35 75 +39
3 Kırşehir Belediyespor 38 21 8 9 57 32 72 +25
4 Kırklarelispor 38 19 6 13 60 32 70 +28
5 Van Spor 38 21 11 6 59 35 69 +24
6 Bodrumspor 38 18 11 9 80 48 63 +32
7 Etimesgut Belediyespor 38 18 13 7 63 36 61 +27
8 Karacabey Belediyespor 38 15 12 11 52 41 56 +11
9 Turgutluspor 38 16 16 6 44 56 54 -12
10 Serik Belediyespor 38 13 11 14 51 48 53 +3
11 Pendikspor 38 15 16 7 66 53 52 +13
12 Pazarspor 38 15 18 5 60 64 50 -4
13 Tarsus İdman Yurdu 38 13 15 10 56 55 49 +1
14 Bayburt Özel İdare Spor 38 14 18 6 52 61 48 -9
15 Sivas Belediyespor 38 11 14 13 63 58 46 +5
16 1922 Konyaspor 38 11 18 9 47 49 42 -2
17 Kastamonuspor 38 8 18 12 31 58 36 -27
18 Elazığspor 38 10 22 6 61 90 33 -29
19 Mamak FK 38 6 26 6 32 121 24 -89
20 Kardemir Karabükspor 38 1 34 3 16 109 3 -93
Takım O G M B A Y P AV
1 Diyarbekirspor 30 20 2 8 43 18 68 +25
2 1928 Bucaspor 30 20 3 7 58 18 67 +40
3 Yeşilyurt Belediyespor 30 17 8 5 50 27 56 +23
4 Ofspor 30 14 5 11 43 31 53 +12
5 Arnavutköy Belediye 30 13 8 9 40 29 48 +11
6 Edirnespor 30 12 9 9 34 31 45 +3
7 Belediye Derincespor 29 10 9 10 38 29 40 +9
8 Artvin Hopaspor 30 10 11 9 41 44 39 -3
9 Fatsa Belediyespor 30 10 12 8 22 31 38 -9
10 Kızılcabölükspor 30 9 11 10 34 33 37 +1
11 Nevşehir Belediyespor 30 9 14 7 31 31 34 0
12 Çankaya FK 30 10 16 4 28 48 34 -20
13 1877 Alemdağspor 30 9 15 6 37 48 33 -11
14 Antalya Kemerspor 30 7 17 6 27 50 27 -23
15 Payasspor 29 5 16 8 29 53 23 -24
16 Manisaspor 30 1 20 9 22 56 12 -34
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 22/05/2022 Hatayspor 4 - 1 Giresunspor
 22/05/2022 Adana Demirspor 7 - 0 Göztepe
 22/05/2022 Fatih Karagümrük 0 - 1 Alanyaspor
 22/05/2022 Başakşehir FK 3 - 1 Trabzonspor
 21/05/2022 Beşiktaş 1 - 1 Konyaspor
 21/05/2022 Yeni Malatyaspor 0 - 5 Fenerbahçe
 21/05/2022 Altay 2 - 4 Kasımpaşa
 21/05/2022 Sivasspor 2 - 1 Kayserispor
 20/05/2022 Antalyaspor 1 - 1 Galatasaray
 20/05/2022 Gaziantep FK 2 - 0 Çaykur Rizespor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 21/05/2022 Bursaspor 1 - 0 Menemenspor
 21/05/2022 Kocaelispor 4 - 1 Adanaspor
 21/05/2022 Gençlerbirliği 2 - 4 Ümraniyespor
 21/05/2022 Keçiörengücü 1 - 2 MKE Ankaragücü
 20/05/2022 Denizlispor 4 - 0 BB Erzurumspor
 20/05/2022 İstanbulspor 0 - 0 Bandırmaspor
 20/05/2022 Balıkesirspor 0 - 3 Eyüpspor
 20/05/2022 Tuzlaspor 2 - 4 Samsunspor
 20/05/2022 Boluspor 2 - 1 Altınordu
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 07/05/2022 Somaspor 0 - 0 İnegölspor
 07/05/2022 Bodrumspor 1 - 2 Adıyaman FK
 07/05/2022 Van Spor FK 4 - 2 Niğde Anadolu FK
 07/05/2022 Sivas Belediyespor 1 - 0 Sakaryaspor
 07/05/2022 Çorum FK 3 - 2 Afjet Afyonspor
 07/05/2022 Bayburt Özel İdare Spor 1 - 0 Ergene Velimeşe
 07/05/2022 Sarıyer 3 - 1 Diyarbekir Spor
 07/05/2022 Ankaraspor 0 - 0 1461 Trabzon FK
 07/05/2022 Kahramanmaraşspor 0 - 1 Turgutluspor
 07/05/2022 Serik Belediyespor 1 - 0 Etimesgut Belediyespor
Tarih Ev Sahibi Sonuç Konuk Takım
 07/05/2022 Elazığspor 1 - 0 Fatsa Belediyespor
 07/05/2022 Kahta 02 Spor 6 - 0 Başkent Gözgözler Akademi FK
 07/05/2022 Nevşehir Belediyespor 3 - 3 Bergama Belediyespor
 07/05/2022 Batman Petrolspor 2 - 1 Arnavutköy Belediye
 07/05/2022 Sancaktepe FK 0 - 2 Artvin Hopaspor
 07/05/2022 Hendek Spor 0 - 1 Bursa Yıldırımspor
 07/05/2022 1954 Kelkit Bld.Spor 0 - 2 Karaman Futbol Kulübü
 07/05/2022 Çatalcaspor 1 - 0 Osmaniyespor FK
 07/05/2022 Erbaaspor 1 - 4 Belediye Kütahyaspor
HABER ARŞİVİ
GAZETEMİZ
BİZİ TAKİP EDİN
  • YUKARI